Opracowały:
mgr Agnieszka Woszak
mgr Teresa Wypych

ZABAWA

Zabawa to podstawowa forma aktywności, a jednocześnie najważniejszy czynnik rozwoju dziecka, niezależnie od jego wieku. To jeden ze sposobów uczenia się siebie i świata, który stwarza szansę nabywania określonych kompetencji fizycznych, intelektualnych i emocjonalnych. Pomaga rozwijać sprawność myślenia, wzbogaca słownictwo, poszerza granice fantazji, wyrabia refleks, cierpliwość, wytrwałość. Jest czynnikiem socjalizacji, ponieważ umożliwia uczenie się określonych ról społecznych oraz relacji międzyludzkich. Zabawa przyczynia się do bezpośredniego kontaktu jednostki z otoczeniem i stwarza warunki do kształtowania postaw społecznych. Przygotowuje do przyszłych zadań życiowych, pomaga wyrównywać braki i niedostatki, przywracać równowagę psychiczną, rozwijać wyobraźnię i wykształcać osobowość. W wyniku aktywności zabawowej dziecko kształtuje swój intelekt, umiejętności, sprawności i postawę społeczną. W zabawie dziecko wyraża się całkowicie, wypowiada swe uczucia, pragnienia, dążenia. Odtwarza w zabawie zachowania i postępowanie dorosłych, uczy się myśleć, planować i działać jak oni.

Pojęcie „zabawa" oznacza każdą czynność wykonywaną dobrowolnie, dla przyjemności, bez względu na końcowy jej rezultat Holenderski uczony w dziele pt. „Zabawa jako źródło kultury" (W-wa 1998) pisze, iż „Zabawa jest dobrowolną czynnością lub zajęciem, dokonywanym w pewnych ustalonych granicach czasu i przestrzeni wg przyjętych, lecz bezwarunkowo obowiązujących reguł. Jest celem sama w sobie, towarzyszy jej zaś uczucie napięcia i radości oraz świadomości odmienności od zwyczajnego życia" Autor podkreśla, że zabawa upiększa i uzupełnia życie, jest niezbędna jako funkcja biologiczna dla jednostki, a ze względu na swoje znaczenie, również dla społeczeństwa.

Wincenty Okoń traktuje zabawę jako „...Swoisty rodzaj kontaktu człowieka z rzeczywistością w różnych okresach życia, jako taki sposób przeżywania świata rzeczywistego, który nie tylko dostarcza przyjemności lecz także zapewnia równowagę i harmonię między człowiekiem a jego światem. Zabawa dzieje się w innej rzeczywistości, którą możemy nazwać rzeczywistością zabawy albo po prostu drugą rzeczywistością" .(W, Okoń „Zabawa a rzeczywistość" W-wa 1987).
Cechy odróżniające zabawę od innych form działalności człowieka :
1. Bezinteresowność ( „Bawienie się" dziecka nie musi dawać bezpośrednich korzyści)
2. Swoboda ( aktywność jest podejmowana samorzutnie, dobrowolnie, bez jakiegokolwiek przymusu zarówno wewnętrznego jak i zewnętrznego)
3. Fikcyjność miejsca i czasu (odrębność a jednocześnie ograniczoność przestrzenno - czasowa, dzięki której bawiący się może powtarzać daną czynność. Miejsce i czas mogą mieć charakter umowny np. rząd krzeseł jest w zabawie pociągiem jadącym dookoła świata)
4. Normy zachowania (każda aktywność zabawowa jest kierowana przez odpowiednie normy, reguły są przestrzegane przez wszystkich uczestników zabawy)
5. Napięcie ( element napięcia występuje w toku przygotowania do zabawy, jak i w jej trakcie; wskazuje na ogromne zaangażowanie się bawiącego w to, co się dzieje).

Główne rodzaje zabaw, jakie wyróżniamy ze względu na ich treść i kierunek aktywności dzieci:

• ZABAWY TEMATYCZNE (zabawy twórcze, zabawy w role) Są to dobrze wszystkim znane i przeżywane w dzieciństwie zabawy w rodzinę, szkołę, sklep, czyli takie, w których dzieci przyjmują na siebie różne role naśladując stosunki w świecie otaczających je dorosłych. Zabawy te rozwijają wyobraźnię i fantazję dzieci, wprowadzają je w stosunki społeczne, uczą współżycia z innymi. Są szczególnie cenne dla społecznego rozwoju dzieci.

• ZABAWY MANIPULACYJNO-KONSTRUKCYJNE Są to te zabawy, w których dziecko manipuluje przedmiotami, suwa nimi, pociąga, potrząsa, układa z elementów nowe całości, a więc buduje, konstruuje. Dziecko manipulując przedmiotami bada je i poznaje ich właściwości, dowiaduje się do czego mogą służyć, usprawnia swe dłonie i ciało, co umożliwia mu następnie wykonywanie bardziej skomplikowanych czynności. Konstruowanie wiąże się z manipulowaniem, ale wymaga bardziej złożonego myślenia, zakłada bowiem pewien plan czynności, uruchamia wyobraźnię przestrzenną, wprowadza dziecko w różne zagadnienia techniczne ( podobnie jak majsterkowanie).

• ZABAWY BADAWCZE Zaspokajaj ą ciekawość poznawczą dzieci, która nie zaspokojona w sposób prawidłowy popycha je do zabaw niepożądanych, a nawet niebezpiecznych. Zabawy badawcze umożliwiają zdobywanie przez dzieci różnych wiadomości i doświadczeń w sposób zorganizowany, kształcący i bezpieczny dla dziecka.

• ZABAWY DYDAKTYCZNE (nauczające) Są to zabawy, w których stawiamy przed dzieckiem jakieś zadanie, problem do rozwiązania. Rzadko bywaj ą one samorzutne, częściej natomiast są specjalną formą organizowanej działalności dziecięcej. Zabawy dydaktyczne mają duże zastosowanie w pracy nad rozwijaniem aktywności umysłowej dzieci, uwagi, pamięci, spostrzegawczości i procesów myślenia.

• ZABAWY RUCHOWE Zabawy ruchowe sadła dzieci okazją do ruchu, wysiłku, pokonywania przeszkód, potrzebnych zarówno dla rozwoju fizycznego jak i psychicznego. Zabawy, ćwiczenia i gry ruchowe powinny przeplatać wszystkie czynności i zajęcia dzieci, należy bowiem pamiętać o zachowaniu proporcji między wysiłkiem umysłowym, fizycznym oraz odpoczynkiem. Nauczyciel powinien w sposób jasny i zrozumiały wyjaśnić prawidła zabawy czy też reguły gry, a następnie sam aktywnie brać w nich udział (zwłaszcza w zabawach nowych, nieznanych dzieciom).
Rodzaje zabaw ruchowych:
- orientacyjno — porządkowe (wyrabiają umiejętność oceny kierunku i odległości, orientację w przestrzeni, uczą biegania bez    
potrącania, omijania przeszkód)
- bieżne (angażuj ą duże grupy mięśniowe, pobudzaj ą krążenie, oddychanie)
- równoważne (rozwijają zdolność utrzymania równowagi, uczą przekraczania przeszkód, działaj ą mobilizująco na układ nerwowy
- z czworakowaniem (działają wszechstronnie na organizm)
- z elementem skoku i podskoku (pobudzaj ą krążenie i oddychanie)
- z elementem wspinania i włażenia (ćwiczą sprawność pokonywania przeszkód)
- z elementem rzucania, chwytania, toczenia, celowania (rozwijają te umiejętności oraz zdolność oceny kierunku i odległości, doskonalą koordynację wzrokowo - ruchową)
- rytmiczno - ruchowe (wpływaj ą na ogólne usprawnienie ruchowe dzieci, wyrabiaj ą poczucie rytmu, koordynację wzrokowo — ruchową, ćwiczą oddech).

Literatura:
1. W. Okoń „Zabawa a rzeczywistość" Warszawal987
2. I. Dudzińska, S. Lipina, K. Wlaźnik „Metodyka wychowania w przedszkolu" Część I, Warszawa 1981
3. D.B. Elkonin „Psychologia zabawy" Warszawa 1984
4. H. Kruk (red.) „Praca w ogniskach przedszkolnych" Warszawa 1975
5. S. Słysz „Gry i zabawy" Warszawa 1974
6. B. Kosztyła „Zabawa i jej cechy" (w) „Wychowanie w przedszkolu" 5/2004