Agresja wśród dzieci i młodzieży.
Przyczyny i sposoby jej przezwyciężania.

„Agresją nazywamy każde zamierzone działanie – w formie otwartej lub symbolicznej – mające na celu wyrządzenie komuś lub czemuś szkody, straty lub bólu”(J.Ranschburg, Lęk, gniew, agresja).

Zachowania agresywne są jednym z przejawów zaburzeń rozwoju emocjonalnego, uczuciowego. Oparte są na przemocy, której celem jest wyrządzenie krzywdy fizycznej lub psychicznej.

Dzieciom i młodzieży zarzuca się obecnie silne odnoszenie wszystkiego do własnej osoby oraz wzrastającą agresywność. Podobnie jak zmieniły się ich społeczne warunki życia, przejawiające się w zmniejszeniu się rodzin i kruchości ludzkich związków, również ich możliwości zebrania społecznych doświadczeń zostały zminimalizowane. Wielu osobom
z trudnością przychodzi nawiązanie i utrzymanie pozytywnych kontaktów z innymi ludźmi, włączenie się do grupy, wykazywanie zrozumienia i konstruktywne radzenie sobie z problemami i konfliktami.

Skargi dotyczące agresywności dzieci i młodzieży nie są wcale nowym zjawiskiem. Agresywne zachowanie młodego pokolenia odnotowywane było już we wcześniejszych okresach. Kwalifikowano je jako najbardziej przeszkadzające postępowanie, na które najtrudniej wywrzeć jakikolwiek wpływ. Tym bardziej zadziwiający jest fakt, że wysiłki zmierzające do opracowywania nowych metod i środków zaradczych, są oderwane od tych doświadczeń. Pedagogiczne możliwości wpływania na kształtowanie sfery emocjonalnej bywają rzadko wykorzystywane. Umiejętności, jakie dzieci i młodzież muszą nabyć, żeby nauczyć się panować nad swoimi agresywnymi impulsami oraz nawiązywać i utrzymywać zadowalające kontakty z innymi ludźmi, nie są prawie w ogóle ćwiczone. Bardzo rzadko przekazywana jest umiejętność i gotowość do praktykowania konstruktywnego, zgodnego, ustępliwego zachowania, które ma na celu przezwyciężanie konfliktów. Dzieciom i młodzieży najczęściej przyswajane jest to, że powinny „znosić” nawzajem swoją obecność. Pedagogiczne działania są silnie ukierunkowane na uzyskanie harmonii, w której chodzi o unikanie konfliktów, a nie zajmowanie się nimi. Nad konfliktami pracuje się wciąż w konwencjonalny sposób, to znaczy poprzez znalezienie winnego i upomnienie go. Środowisko reaguje na agresywne zachowanie karaniem, odwetem i społecznym odrzuceniem. Przez dotknięte tym problemem osoby odbierane jest to jako dodatkowe zagrożenie, co nie prowadzi wcale do zmniejszenia ich agresywności, lecz powoduje powstawanie nowych stanów wrogości. Do tego dochodzi jeszcze fakt, że pojęcie „agresywność” wywołuje w naszym społeczeństwie bardzo ambiwalentne skojarzenia. W wielu wypadkach agresja jest nagradzana: „prawdziwi” mężczyźni muszą podchodzić do różnych spraw w taki właśnie sposób. Każdy reporter sportowy wymaga od piłkarzy większej „agresji”, kiedy grozi im przegrana. Nie bez powodu więc nieopanowane, czasami prowadzące do fizycznych obrażeń awantury są przede wszystkim problemem chłopców i młodych mężczyzn. Świadome, ukierunkowane przezwyciężanie pedagogicznymi środkami agresji i wybuchów złości jest niezwykle potrzebne. Nie może przy tym jednak chodzić o – że tak powiem – odzwyczajenie dzieci i młodzieży od ich wyrażania. Wściekłość jest stanem wysokiego, wewnętrznego napięcia, który zawsze będzie występował i którego nie wolno „połykać”. Kto wciąż trzyma w ryzach swoje uczucia, traci swoją żywotność i nie daje otoczeniu najmniejszej szansy do zareagowania. Agresja nie jest od razu tym samym co przemoc. Nawet jeżeli pojęcie to jest powszechnie stawiane na równi z celowym niszczeniem albo zadawaniem fizycznego lub psychicznego bólu, agresja oznacza dosłownie „zbliżanie się”, „atakowanie” w sensie dotykanie, oraz opisuje energię napędową naszego postępowania. Kto chce żyć w zgodzie z innymi, musi się najpierw nauczyć kłócić. Nieprzerwana harmonia sprawiłaby, że życie stałoby się nudne i nieznośne. Różnice zdań i interesów dodają mu smaku, ale muszą zostać wyjawione i poruszone w rozmowach – bez wzajemnego urażania się i wyrządzania sobie krzywdy. Do tego jednak zarówno dzieci, jak i młodzież potrzebują pedagogicznego wsparcia.

Zabawy oraz ćwiczenia interakcyjne są łatwą do opanowania i nie wymagającą dużych nakładów możliwością zapoczątkowania pedagogicznych procesów konstruktywnego przezwyciężania wściekłości. Oferują one dzieciom i młodzieży otwarte systemy interakcji, które ułatwiają im zdobywanie różnorodnych doświadczeń ze sobą samym, a także z innymi ludźmi. Dzieci mogą włączyć do sytuacji w zabawie swoje potrzeby i uczucia, działać aktywnie i według własnego uznania, a ponadto bez obaw doświadczać konsekwencji swojego postępowania.

Dotyczy to w szczególności zabaw społecznych, w których nie ma zwycięstwa i przegranej. Społeczne gry i zabawy umożliwiają wielorakie związki pomiędzy członkami grupy, nie tylko na rzeczowej, lecz przede wszystkim na emocjonalnej płaszczyźnie. W zabawie pobudzane są ważne procesy nauczania; mimo to zabawa nie jest „poważną” sytuacją. W jej trakcie wiele rzeczy jest dozwolonych i może sprawiać przyjemność, podczas gdy w życiu codziennym są one zwykle drażliwe i podlegają określonym sankcjom.

Podczas tego rodzaju gier i zabaw młodzi ludzie powinni umieć doświadczać tego, że również złość, wściekłość i agresja należą do natury człowieka i dlatego oni również mogą je odczuwać i wyrażać, bez jednoczesnego strachu czy poczucia winy, bowiem dopiero wtedy da się je kontrolować i konstruktywnie przezwyciężać. Kreatywne ćwiczenia i zabawy mogą przy tym otworzyć przed nimi nowe możliwości wyrazu i opanowywania tych stanów uczuciowych. Sposób, w jaki ludzie radzą sobie ze swoimi uczuciami i uczuciami innych, jest decydującym kryterium przy określaniu tego, jak żyją oni ze sobą i jak potrafią się porozumieć.

Gry i zabawy dotyczące sytuacji z życia codziennego pomagają:

• dostrzec i wyrazić agresywne uczucia
• rozpoznać przyczyny wściekłości i agresji
• nauczyć się lepiej rozumieć siebie samych i innych ludzi
• opanować i przezwyciężyć złość i agresję
• budować poczucie własnej wartości i silnej osobowości
• nawiązywać przyjazne kontakty
• pokojowo rozwiązywać konflikty

Rosemarie Portmann w swojej książce pt.: Gry i zabawy przeciwko agresji wymienia i opisuje ponad 150 takich gier i zabaw. Pozwolę sobie przedstawić dwa przykłady takich gier.

Kiedy jestem wściekły

Grupa siedzi w kole. Dzieci wypowiadają po kolei swoje imię i pokazują, co robią, kiedy są wściekłe,
na przykład:

- Nazywam się Karolina. Kiedy jestem wściekła, robię tak: pokazuje co robi.

- Nazywam się Tomek. Kiedy jestem wściekły, robię tak ...

Ćwiczenie może to zostać dołączone do zabaw na zapoznanie.

Będzie trudniejsze, gdy przeprowadzimy je na sposób „pakowania walizki”, to znaczy każde dziecko musi powtórzyć wszystkie imiona i wyrażanie złości swoich poprzedników, zanim powie, jak się samo nazywa i doda, jak przebiegają u niego napady złości.

Nadepnąć na odcisk

Dzieci dobierają się parami i chwytają się za ręce. Pomiędzy nimi leży na podłodze kartka z gazety „odcisk”. Każde dziecko próbuje teraz przeciągnąć swojego partnera na swoją stronę tak, aby musiał on nadepnąć na odcisk.

Literatura:

1. Praca zbiorowa, Człowiek i agresja, red. Łada Jurasz-Dudzik, Warszawa 2002
2. Jeno Ranschburg, Lęk, gniew, agresja, Warszawa 1980
3. Jirina Prekop, Christel Schweizer, Niespokojne dzieci, Poznań 1997
4. Rosemarie Portmann, Gry i zabawy przeciwko agresji, Kielce 1999